مفهوم شناسی دین، فرهنگ، نماز و تعالی فرهنگی(7)

معنا و مفهوم نماز

پرستش، مقوله ای است همچون مقوله دین، سابقه ای به امتداد تاریخ بشر و لاحقه ای به استمرار پایان جهان دارد. هر جایی که بشر حضور داشته، نیایش و پرستش هم وجود داشته، اگر چه همانند پدیده های طبیعی گاهی در اوج و تعالی و گاهی در حضیض بوده است. اما با تعالیم و آموزه های انبیاء و اولیاء الهی، روح و حقیقت پرستش برای انسان پیرایش و باز تعریف شده است و به عنوان عالی ترین شکل عبودیّت و کاملترین صورت تعظیم و پرستش پروردگار نقش گرفته است.

در اسلام، نماز به عنوان عالترین شکل عبودیّت و کاملترین صورت تعظیم و پرستش پروردگار یکی از مهمترین اعمال عبادی است که مسلمانان موظّفند که روزانه حدّاقل پنج بار آنرا به جای آورند. در این رویکرد نماز از مهمترین و با اولویت ترین واجبات الهی بر مسلمانان است که رابطهی آنها را در تمام طول شبانه روز با خالق هستی زنده نگه می دارد و عامل اصلاح فکر و حرف و عمل مسلمانان است. چنانکه در قرآن کریم خداوند متعال می فرماید "ان الصلاه تنهی عن الفحشاء و المنکر" نماز را برپا دار، که نماز (انسان را) از زشتی ها و گناه بازمیدارد.

نـمـاز در لـغت به معناى پرستش، نياز، سجود، بندگى و اطاعت، خم شـدن بـراى اظـهـار بـندگى و اطاعت و يكى از فرايض دين و عبادت مـخصوصى است كه مسلمانان پنج بار در شبانه روز به جا مى آورند.
نـماز يعنى خدمت و بندگى، فرمان بردارى، سر فرود آوردن و تعظيم كردن به نشانه احترام.
نماز، داروى نسيان و وسيله ذكر خداوند است. نـمـاز، رابـطه معنوى مخلوق با خالق است. نماز يعنى دل كندن از مـاديـات و پـرواز دادن روح؛ يـعـنى پا را فراتر از ديدنى ها و شنيدنى ها نهادن.

ريشه واژه نماز درفارسي از لفظ پهلوي« نماك» گرفته شده وآن هم به نوبه خود از ريشه باستاني«نِم» ؛ به معني« خم شدن وتعظيم كردن» مأخوذ است كه به تدريج بر معني« صلاة» يعني عبادت ويژه مامسلمانان اطلاق گرديده است.

و معناي باطني نماز هفت چيز است كه عبارتند از:

1- خلاص به معني قصد قربت و خالي بودن از ريا ، 2-حضور قلب يعني فارغ بودن دل از غير آنچه به آن مشغول است كه خشوع دل را به همراه دارد، 3- تفهم و اين غير از حضورقلب است زيرا ممكن است كسي حضور قلب داشته باشد ولي نداند الفاظي كه به زبان مي راند به چه معناست، 4- تعظيم خداي تعالي 5- هيبت و آن ترسي است كه بر اثر انديشه بر عظمت خداوند پديد آيد ، 6- رجا ، اميد داشتن به احسان ولطف خداوندي كه از هيبت او ترس به دل دارد ، 7- حيا وآن آگاهي بنده از تقصير و يادآوري گناهان و شرم وحيا داشتن از خداوند مي باشد.

با نگاهی به معانى بلند عبارات و الفاظ نماز كه در قالب اشارات لطيفى به حقيقت، نمايى از سرچشمه هستى روى مى نهد و گستره معارفى كه از اين الفاظ نقش نمايى مى كند، حقيقت بزرگ و ژرفى را مى نماياند.در این دریای معنا و معنویبا گفتن (الله اكبر) ابهت همه ابرقدرت ها را مى شكند و خـطـ بـطلان بر همه قدرت هاى طاغوتى، وسوسه هاى ابليس و جاذبه هاى مادى مى كشد.
بـا گفتن (بسم الله) به كار خود قداست و كرامت مى دهد و در خود تـوكـل و وابستگى به قدرت غيبى را ايجاد مى كند و به دنيا اعلام مـى كـنـد قدرتى كه من به او پناه آورده ام, سرچشمه مهربانى ها است.
بـا (الـحـمـدلله) گفتن خود را از اطاعت كردن و بله قربان گفتن انسان هاى سفله و پست رها مى كند.
بـا (رب العالمين) قدرت لايزال خداوندى را بر تمام جهانيان حاكم مى داند.
با (الرحمن الرحيم) تمام هستى را از آن خدا معرفى مى كند.
بـا ايـن جمله بيان مى كند كه نه تنها نعمت هاى مادى خداوند ما را احـاطه كرده بلكه نعمت هاى معنوى خداوند نيز ما را فراگرفته است. و سرانجام با سجده، تذلل و اظهار كوچكى و خاكسارى در برابر خدا را نمايان مى سازد.
ذكـر مـقـدس (سبحان الله) كه در تمام عبادت ها به چشم مى خورد, حـقـيـقـتـى را در بر دارد كه ريشه در همه عقايد و تفكرات صحيح اسـلامـى دوانده است و زيربناى ارتباط انسان با خدا و صفات كمال او اسـت؛ روح تعبد و مغز عبادت، همان تسبيح است. توحيد و عدل و نـبـوت و امـامـت و معاد براساس تسبيح خدا و منزه دانستن او از عـيـوب و كـمبودها است. توحيد خالص جز با منزه دانستن پروردگار از شريك و شبيه و عيب و عجز محقق نمى شود.

آنچه گفته شد به نيكي اين مطلب را مي رساند كه نه تنها هدف غايي در تشريع نماز ، هرگز ، زمزمه كردن اذكار و اورادي خاص – بي توجه به معناي آنها – زير لب و يا انجام حركات وتشريفاتي چند نبوده بلكه دريافت محتواي بس عميق اين اذكار و اوراد از يك سو وگسترش مفاهيم آن در سطوح زندگي ازسوي ديگر بيش از همه ، تشريع اين حكم را ايجاب مي نموده است. بلکه علاوه بر خودسازی و پالایش روح فردی نماز گذار باید درراه احياء وابقاء فريضه نماز در ميان مردم کوشش کند ؛ تلاشي جاودانه درجهت شكل دادن روح و فلسفه نماز درزندگي فردي واجتماعي وزنده نگهداشتن فرهنگ مترقي آن در همه شئون زندگي است. لذا نماز با اين وصف است كه مي تواند براي نمازگزار مفيد وداراي آثاري بزرگ ونتايجي پي در پي باشد وانساني به تمام معنا انسان بسازد.

از این رو، در قرآن كريم و روایات معصومین، درباره "اقامه نماز" بسيار تأكيد شده است؛ عبارت: "أقيموا الصلوة" نماز را به پا داريد؛ بارها در قرآن بيان شده است؛ مانند: "وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلاَةِ...؛ انجام دادن كارهاى نيك و برپاداشتن نماز را به آنها وحى كرديم؛ چنان كه ملاحظه مىشود، كارهاى نيك با تعبير «فعل» (انجام دادن) ذكر شده، ولى در ميان كارها نيكو، نماز با تعبير "اقامه" (برپايى)مطرح شده است براى اقامه نماز چند تفسير ارائه كردهاند:

1. منظور از «اقامه» اين است كه تنها خودتان نمازخوان نباشيد؛ بلكه چنانكنيد كه آيين نماز در جامعه انسانى برپا شود و مردم با عشق و علاقه، به آن روى آورند.

2. به گفته بعضى مفسران، تعبير "اقامه نماز" به جاى "خواندن" يا «بهجا آوردن نماز»، بيانگر اين نكته است كه نماز شما تنهايك سرى از وردها اذكار و حركات نيست، بلكهبايد آن را به طور كامل بپا داريد؛ آن گونه كه آثار نماز در چهره و زندگى شما ديده شود؛ تنها لقلقه زبان و راست و خم شدن نباشد، بلكه روح نماز ـ كه همان تسليم مطلق در برابر خدا در همه امور است ـ در زندگى شما جلوه كند و حضور دل و توجّه قلبى به خدا ـ كه روح نماز است ـ در نماز حاصل شود.

3. اقامه نماز آن است كه با حدود و فرائضش انجام شود.

4. برخى «اقامه» را به معناى ادامه دادن مىدانند؛ يعنى كسى نماز را به درستى بر پا مىدارد كه هميشه آن را ادامه دهد نه گهگاهى نماز بخواند: "فَوَيْلٌ لِّلْمُصَلِّينَ * الَّذِينَ هُمْ عَن صَلاَتِهِمْ سَاهُونَ"؛ پس واى بر نمازگزارانى كه در نماز خود سهلانگارى مىكنند.

با مرورى به آيههاى قرآن مىتوان همه اين معانى را در اقامه منظور كرد، زيرا اقامه نماز ـ كه بدان مأموريم ـ مىتواند معناى جامعى داشته باشد و همه اين معانى را فراگيرد و آن اين كه نماز كامل، پيوسته و با خشوع و اثر گذار در جامعه باشد. "الَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلاَتِهِمْ خاشعون"؛ "الَّذِينَ هُمْ فِى صَلاَتِهِم دائمون" از لوازم متقى بودن و برپا كردن نماز اين است كه نمازگزاران علاوه بر خواندننماز، براى برپا داشتن آن در جامعه نيز تلاش كند.

سبو در دریا...