حجاب و پوشش در ادیان توحیدی

معرفی کتاب «تأملی بر مفهوم حجاب در ادیان الهی»

گردآورنده: محمدجواد جاوید

ناشر: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی؛ 1388.

اشاره:

بر اساس جهانبینی مذهبی، پوشش و عفاف به دلیل این كه امری فطری است و برای حیات اجتماعی انسان ضرورت دارد، در ادیان و مذاهب الهی دارای جایگاه والایی است. تمام ادیان آسمانی، حجاب و پوشش را بر زن واجب و لازم شمردهاند و جامعه بشری را به سوی آن فراخواندهاند؛ زیرا حیا و لزوم پوشش به طور طبیعی در نهاد زنان به ودیعت نهاده شده و این در حالی است كه احكام و دستورهای ادیان الهی، هماهنگ و همسو با فطرت انسانی تشریع شده است.

محمد جواد جاوید گرد آورنده این کتاب بر این نکته تأکید میکند که: «پدیده یا معضلی که اکنون به نام بدحجابی شناخته میشود، از ویژگیهای جامعه ایران در عصر حاضر است. ابعاد، عمق و وسعت این پدیده را نه در تاریخ گذشته ایران میتوان یافت و نه میتوان چنین سابقهای از آن را در گذشته و حال سایر کشورهای اسلامی و غیراسلامی جهان مشاهده کرد. یافتن یا ارائه نظریهای که بتواند وضع فعلی این پدیده در ایران را توضیح دهد و یا تشخیص اینکه این وضع با کدامیک از نظریههای علوم اجتماعی قابل تحلیل است، اهمیت فوقالعادهای دارد».(ص1)

او همچنین در بخش دیگری از مقدمه به دغدغه حکومتهای دینی و غیردینی میپردازد: یکی از دغدغههای حکومتهای دینی و غیردینی در بحث آزادیهای فردی و حقوقی جمعی افراد در اجتماع، مسأله آزادی در انتخاب نوع پوشش شهروندان و محدوده هنجارها و قوانین ناظر به آن است. نگاهی به اینکه کدامیک از جوامع در قرن بیستویکم، بیش از سایر دولتها و حکومتها بر مسأله حجاب حساسیت داشته و یا دارند، گویای مطالب بسیاری است». (ص3)

باید توجه داشت که انتظارات متقابل حکومت دینی و مردم در مقوله تربیت اسلامی و بالاخص حجاب، موضوع ظهور خلأی شده است که در آن بسیاری بدحجابی را نادانسته نوعی حجاب اسلامی ناقص میپندارند، بسیاری به دلایل صرفه اقتصادی و فقر آن را ناخواسته انتخاب میکنند، برخی به دنبال تنوع، شادی و یا سلیقه روز و ... ناگزیر به سراغ پدیدهای میروند که به بدحجابی معروف است. با این وجود، تا مادامی که تعریف مشخصی از بدحجابی، قانون ناظر بدان و پیش از این دو اعلان و آموزش همگانی افراد صورت نگرفته باشد، عملاً وضعیت بهبود نمییابد؛ چراکه اساساً بدحجابی در جامعه ما پدیدهای صددرصد ارادی نیست و ساختارها و نهادهای اجتماعی در تولید و بازتولید آن بیتقصیر و بیتأثیر نیستند» (ص7)

كتاب حاضر، با هدف ترویج پژوهش در حوزه پوشش و حجاب به عنوان هنجاری اجتماعی ـ مذهبی و همچنین فراهم آوردن منبعی مستقل درباره آن در ادیان و فرهنگهای مختلف به نگارش درآمده است که شامل مقالاتی از افراد مختلف است در دو بخش به حجاب پرداخته است. بخش اول آن مقالاتی درباره حجاب در ایران باستان، وضع پوشش در آیین یهود و مسیحیت قدیم و دیدگاه قرآن و سنت نسبت به حجاب است و در دو بخش به حجاب پرداخته است. بخش اول آن مقالاتی درباره حجاب در ایران باستان، وضع پوشش در آیین یهود و مسیحیت قدیم و دیدگاه قرآن و سنت نسبت به حجاب است و بخش دوم آن به حجاب نزد مکاتب و مذاهب اسلامی می پردازد.

مقالات بخش اول(پوشش در ادیان توحیدی):

1. وضع پوشش و جایگاه زنان در ایران باستان به قلم دکتر اکرم جودی. این مقاله به بررسی ریشههای حجاب و پوشش زنان در تاریخ ایران باستان و پیش از اسلام میپردازد و انگیزه این پژوهش در پرداختن به دورههای پیش از اسلام، مقابله با این توطئه فرهنگی- سیاسی است که میکوشد حجاب زن ایرانی را پدیده اختصاصی مسلمان وانمود کند و از این طریق، میان ایرانیان مسلمان و غیرمسلمان شقاق افکند و رعایت حجاب را برای غیرمسلمانان امری تحمیلی معرفی کند.

2. وضع پوشش و مسایل زنان در آیین یهود به قلم معصومه ذبیحی که به بررسی مبانی پیدایش حجاب، نگرش دروندینی به حجاب و نگرش بروندینی به حجاب میپردازد. او نوشته است: گروهی می اندیشند، که لزوم پوشیدگی اختصاص به آیین اسلام دارد و برای رهایی از آن باید آیینهای دیگری را برگزید، حال آنکه قبل از اسلام نیز موضوع حجاب در میان بعضی از ملل بسیار جدی و مهم بوده است؛ چنانکه ویل دورانت راجع به قوم یهود و تلمود می گوید: «اگر زن بی آنکه چیزی بر سر داشت به میان مردم می رفت و یا با هر سنخی از مردان درددل می کرد و یا صدایش آنقدر بلند بود که همسایگان اش سخن او را می شنیدند، مرد حق داشت بدون پرداخت مهریه او را طلاق بدهد. این چنین سخت گیری هایی در میان قوم یهود بسیار معمول بوده است».(ص69)

با نگاهی به کتاب مقدس کنونی و با اشاراتی که در تورات به مسئله عفاف شده، چنین برمی آید که زن یهود در آن زمان نیز از پوشش سر برخوردار بوده و در بعضی موارد از روبند استفاده می کرده است.

3. حجاب در اندیشه مسیحیت قدیم نوشته دکتر فهیمه کلباسیاصفهانی. وی در مقدمه مقاله، بر این مسأله تاکید دارد که ادیان موجود جهان به رغم اختلافاتی که در ظاهر و فروعات دارند، در اصول و مبانی و ارزشهای اصیل و عمیق و ریشهای جوامع انسانی مشترک هستند. امر حجاب نیز اگرچه از فروعات است و تطبیق آن در ادیان گوناگون یکسان نیست، ولی در اصل آن، یعنی وجوب عفاف و پاکدامنی همسان هستند و لذا ممکن است فرد در محیط منزل خویش نیاز به حجاب نداشته باشد، اما در حفظ پاکدامنی، تغییر محیط اثری ندارد.(81)

4. پوشش اجتماعی زنان و مردان از نگاه قران و سنت نوشته دکتر فرزانه غفاری که به بررسی فرهنگ لباس (رابطه لباس با فرهنگ و لباس در فرهنگ اسلامی)، پوشش اجتماعی زنان و مردان از دیدگاه قران کریم، نگاه ارزشی، پوشش مردان، (ادب لباس، شرایط حضور اجتماعی مردان، غیرت اجتماعی، استیذان)، پوشش زنان (شرایط حضور اجتماعی) میپردازد.

مقالات بخش دوم (حجاب نزد مکاتب و مذاهب اسلامی):

5. علمای شیعه و سنی پیرامون حجاب به قلم دکتر رقیه رستمپورملکی که به بررسی ادله حجاب، واژهشناسی کلمات آیات حجاب (حجاب، سفور یا بیحجابی) برداشتهای مختلف از حدود، مراتب حجاب، بررسی آیه 31 سوره نور، اقسام زینت، اقوال مختلف در باب مقصود از زینت، دلایل دیگر از قران مبنی بر حکم شرعی پوشش صورت زن، و نظر سکولارها درباره فلسفه و علت حجاب میپردازد.

6. مبانی فقهی حجاب در بین فقهای متقدم و متأخر شیعه به قلم دکتر عذرا خلیلی. وی آراء فقهای متقدم و متاخر را در خصوص محدوده حجاب مطرح نموده، و به بررسی مبانی فقهی و مبدأ اختلاف نظرات ایشان در این مورد بررسی و مطالعه قرار داده است.

7. بررسی تاریخی تحلیلی حجاب در سیره حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها نوشته محمد عسگری. نویسنده در جمع بندی مقاله می نویسد: آنچه از سیره حضرت زهرا سلام الله علیها بر داشت می شود، این است که حضرت بزرگترین خصلت زن را حیا می دانند و حیا به عنوان نیروی درونی بازدارنده از قبایح و کارهای نامطلوب، نقش مهمی در شکل گیری شخصیت زن دارد و البته نه حیای ناپسند که مانع فعالیت های زن بشود، بلکه منظور حیای پسندیده است؛ حیایی که زن را در کنار انجام وظایف اجتماعی و فرهنگی بر حفظ عفت خویش یاری می نماید.(ص216)

کتاب تأملی بر مفهوم حجاب در ادیان الهی، به اهتمام دکتر محمدجواد جاوید، توسط پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، در سال 1388 برای اولین بار چاپ و منتشر شده است.

سبو در دریا...