تجلی قرآن در اندیشه امام حسن مجتبی(ع)

گروه فعالیتهای قرآنی: حسین لطیفی، از پژوهشگران حوزه دین، به مبحث «تجلی قرآن در اندیشه امام حسن مجتبی(ع)»، پرداخته و آن را در اختیار خبرگزاری ایکنا قرار داده است.

به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، حسین لطیفی، پژوهشگر بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی به مناسبت سالروز شهادت امام حسن مجتبی(ع)، یادداشتی را با محوریت «تجلی قرآن در اندیشه امام حسن مجتبی(ع)»، در اختیار خبرگزاری ایکنا قرار داده که بدین شرح است:
شخصیت و منش قرآنی امام حسن(ع)
قرآن و عترت دو یادگار پیامبر اکرم(ص) اند که به جهت عظمت والا و نقش خطیر آنها همواره مورد توجه و اهتمام امت اسلامی بوده و میباشد. سيره عملي و گفتاري ائمه اطهار(ع) هميشه الگو و سرمشق زندگي مسلمانان به ویژه پيروان خاندان پاک پیامبر اکرم(ص) بوده است. از جمله سيره آن بزرگواران توجه به قرآن کریم است که در تبیین معارف دین اسلام به ویژه معارف اهلالبیت -که از آن تعبیر به «امرنا» شده است- بهره میبردند. به طوری که آیات قرآن در گفتار و سیره آنان تجلی تام یافته است. طبق روایات صحیح، اهلالبیت خاندان مطهری هستند که به حبلالله اعتصام می کنند و حبلالله همان قرآن است. اهلالبیت و قرآن، تا روز قیامت، از یك دیگر جدا نخواهند شد و امام به قرآن هدایت می كند و قرآن به امام و این است معنای سخن خدای تبارك و تعالی كه فرمود: «إِنّ هذا القرآن یَهدی لِلّتی هِی أَقوم (اسراء:۹)». (نورالثقلین،ج۱،ص۳۷۷)
از این رو قرآن کریم در نزد آن بزرگواران از جایگاه و اهمیت بسزایی برخوردار است و در هر فرصتی برای تبین معارف دین جدشان به قرآن تمسک میجستند به عبارتی کلامشان قرآنی و رفتارشان تفسیر قرآن بود.
در این میان امام حسن مجتبی(ع) به عنوان فرزند و دومین جانشین راستین پیامبر اکرم(ص) رفتارش همانند گفتارشان، تفسیر کلام نورانی قرآن بود. به دیگر سخن گفتارشان تفسیر علمی قرآن و رفتارشان تفسیر عملی به شمار میرفت. بنابراین تعجبی نیست که ما در جای جای زندگی و کلام آن حضرت قرآن را حاضر مییابیم. با مطالعه سیره گفتاری و رفتاری آن امام، میتوان به توجه گسترده آن حضرت به قرآن و جایگاه و عظمت آن در تمام زوایای زندگی نورانی اش پی برد. قرآن کریم چنان در زندگی امام عجین شده بود که تمام سخنان، پاسخها و مثلهای آن حضرت برگرفته از آیات نورانی قرآن کریم است. در اينجا اين بحث را در دو بخش – سيره عملي و گفتاري – پي ميگيريم:
۱. تجلی قرآن در سیره گفتاری امام
کلام گهربار آن حضرت به طور کلی در خطبه ها، نامهها، مناظرات، وصایا و احادیث به جای مانده از ایشان منعکس یافته است. با درنگی گوتاه در این احادیث تجلی آیات و معارف قرآن کریم به روشنی نمایان است. از آن حضرت، تفسیرهای زیادی از آیات قرآنی به جای مانده است. و همچنین در بسیاری موارد درپاسخ به سوالاتی که از آن حضرت می شد جواب های قرانی بدان داده می شد. در واقع، همه اینها گوشه ای از سیره گفتاری آن حضرت محسوب می شود که در اینجا به چند نمونه از آنها اشاره کوتاه می شود:
۱,۱. شناخت قرآن
قرآن کریم بزرگترین کتاب هدایت بشر است. امام حسن مجتبی(ع) پیرامون در این باره می فرماید: «در این قرآن است چراغهای درخشنده هدایت و شفای دلها و قلبها، پس باید دلها را با فروغ تابناکش روشن ساخت و باگوش دادن به فرامینش قلب و دل را که مرکز فرماندهی بدن است در اختیارش گذاشت، زیرا بوسیله اندیشیدن، قلب، زندگی روشن خود را مییابد، همان طور که رهروان در پرتو نور از تاریکی گذر میکنند.»(بحار الانوار، ج۷۵، ص۱۱۲)
۱,۲. ضررت تدبر در قرآن و عمل به آن
امام حسن(ع) در تفسیر آیه ۱۶ سوره مبارکه حدید«فَقَسَت قُلُوبُهُمْ ۖ وَكَثِيرٌ مِّنْهُمْ فَاسِقُونَ» وقلبهایشان قساوت پیدا کرد، و بسیاری از آنها گناه کارند. فرمود: «سوگند به خدا که آنها را باز داشته است و با تلاوت قرآن معصیت را ترک کردند در حالی که آنها کمتر از آنچه که شما قرآن میخوانید قرآن میخوانند. پس بنگرید در طول آنچه که از قرآن قرائت کردهاند و ببینید که چقدر در میان شما فسق رواج یافته است.»(الکشاف فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۶۴)
۱,۳. منزلت و پیشوایی قرآن در زندگی
در نگاه امام حسن(ع) قرآن کریم درس و سرمشق زندگی است و تاکید میکنند که مردم باید آن را امام خویش در سیره عملی و زندگانی قرار دهند و بر اساس آن عمل کنند.
دیلمی میگوید: «امام حسن(ع) فرمود: در دنیا جز این قرآن، چیزی باقی نمانده است. پس آن را امام خود قرار دهید تا شما را به هدایت (فطرتتان) راهنمایی کند. سزاوارترین مردم به قرآن، کسی است که به آن عمل می کند؛ هر چند آن را حفظ نکرده باشد و دورترین مردم از قرآن، کسی است که به آن عمل نمیکند؛ هر چند آن را بخواند.»(إرشاد القلوب دیلمی، ص۷۹)
۲. تجلی قرآن در سیره عملی امام
همان گونه که پیشتر اشاره شد رفتار و سیره عملی امام(ع) مبتنی و منطبق بر قرآن کریم بود و امام بنابر روش پیامبر و امیر مومنان علی(ع)، این کتاب آسمانی را سرلوحه زندگانی خویش، قرار داده بود. به واقع، همین رفتارهای قرآنی امام بود که بسیاری از مسلمانان را شیفته خویش کرد. مسلمانان سیما و سیره قرآنی و نبوی را در گفتار و زندگی عملی آن حضرت در طول حیات پاکش مشاهده و لمس می کردند.
تلاوت قرآن کریم در زندگی روزمره آن حضرت جزو برنامههای اصلی بود و قرائت قرآن را به پیروان خویش نیز به توصیه میکردند. در روایتی میفرمایند: «هرکس قرآن بخواند، دعایش مستجاب خواهد بود، حال یا فورا و یا با تأخیر»(الدعوات راوندی، ص ۲۴، ح۳۱) و در روایتی دیگر فرمودند: «من ضامن کسی هستم که این بیست آیه را در هر شب بخواند، خدا اورا از هر شیطان سرکش و شیطان حسود و از هر دزد بزهکار و از هر درنده زیانکار نگه میدارد و آن آیه آیه الکرسی و سه آیه آخر سوره حشر است...»(مسند امام مجتبی(ع)، ص ۵۶۹، ح۴)
قرآن در وصیت نامه حضرت(ع)
در مجامع روایی ما چند وصیت از امام حسن مجتبی(ع) ثبت و ضبط شده است. از جمله وصیت نامه امام حسن(ع) به برادر بزرگوارشان امام حسین(ع) میباشد که فرمودند: «مرا نزد پيغمبر اكرم دفن كن، زيرا من به آن حضرت و خانه اش از آن افرادى كه بدون اجازه آن حضرت وارد خانه اش شدند سزاوارترم، چون كه بعد از آن بزرگوار كتابى براى آنان نازل نشده. خدا در قرآن مجيد ميفرمايد: اى افرادى كه ايمان آوردهايد! بدون اجازه داخل خانههاى پيغمبر نشويد! (احزاب: ۵۳) بخدا قسم آنان در زمان حيات پيامبر خدا مجاز نبودند بدون اجازه داخل خانه هاى آن بزرگوار شوند و بعد از فوت هم يك چنين اجازهاى براى ايشان نيامدهاست. ولى ما چون وارث پيامبر اعظم اسلام ميباشيم بعد از آن حضرت، حق تصرف داريم. (زندگانى حضرت امام حسن مجتبى عليه السلام ( ترجمه جلد ۴۴ بحار الأنوار)، صص۱۶۲-۱۶۳)
احادیث و روایات قرآنی در سیره امام مجتبی(ع)
کلام امام همانند دیگر امامان معصوم علیهم السلام به مانند دیگر زوایای زندگیشان بازتابی از وحی و تجلی قرآن است. آن بزرگواران موضوعات و مضامین معرفتی، اعتقادی، اخلاقی و عبادی را از قرآن میگیرند و آنها را تبیین و توضیح میدهند. و به طور کلی سلسلهای از اندیشهها و باورها را در زمینه حقایق دینی فراروی مینهند. این سلسله اندیشهها و باورها در احادیث، خطب، مناظرات، نامهها و ادعیه آن بزرگواران پدیدار میگردد. به عنوان نمونه امام حسن مجتبی(ع) در ثنای الهی برای تقویت تحمید خود آیاتی را اقتباس کرده و در عبارتی آیه دیگری را که ناظر به قدرت مطلق حق است، اقتباس میکند: «الحمد لله العزیز الجبار الواحد القهار الکبیر المتعال، سواء منکم من اسرّ القول و من جهر به و من هو مستخف باللیل و سارب بالنهار(رعد: ۱۰)، احمده علی حسن البلاء و تظاهر النعماء ... الحمد لله الذی توحد فی ملکه، و تفرد فی ربوبیته، یؤتی الملک من یشاء، و ینزعه عمن یشاء(آل عمران:۲۶)...»(التوحید، ص۴۵)
اهتمام حضرت(ع) نسبت به آموزش قرآن
امام حسن مجتبی(ع) اهتمام ویژه ای به حفظ و آموزش قرآن کریم داشتند. و آموزش قرآن را به همان سبک و شیوه ای از جدّ، پدر و مادر بزرگوارشان آموخته بودند به دیگران یاد و سفارش می کردند. پیامبر اکرم(ص) نیز به همان روشی که از جانب جبرائیل امین آموخته بود عمل می کرد. قرآن کریم در این زمینه میفرماید: «سنقرءک فلا تنسی» (اعلی:۶ )؛ يعني، در مقام انتقال قرآن، ما بر تو اقرا مي كنيم به گونه اي كه ديگر فراموش نمي كني. به بیان دیگر، جبرائیل امین به امر خداوند، قرآن را برای پیامبر(ص)، میخواند و پیامبر(ص)، میشنید. پیامبر اکرم(ص)، نیز این روش را توصیه فرمودهاند: «خيركم من قرأالقرآن و اقرأه»(كنزالعمال، خ ۲۳۵۵)؛ بهترين شما كسي است كه قرآن را بياموزد و به ديگران ياد بدهد.
حضرت علی (ع) در توضیح این روش میفرماید: «ما نزلت آیه علی رسول الله الا اقراینها» (تفسير نورالثقلين، ج ۱، ص ۳۱۸)؛ هیچ آیهای بر پیامبر اکرم(ص)، نازل نشد مگر اینکه ایشان آن آیه را برای من «اقرا» کردند.
به یقین این روش را امام حسن و امام حسین علیهم السلام از جدّ، پدر و مادر مطهرهشان آموختند؛ یعنی آن حضرات، به لفظ صحیح میخواندند و حسنین میشنیدند و سپس میخواندند. این شیوه که مورد تاکید پیامبر اکرم(ص) بوده، مورد اهتمام آن حضرت نیز بوده است.
آموزش قرآن در عصر امام حسن(ع) و مقایسه آن با زمان رسول الله(ص)
همانگونه که اشاره شد آموزش قرآن در کلیت مسئله فرقی با زمان پیامبر نداشته است. اما به هر روی پیامبر به عنوان پیامآور کلام خدا بود و امام به عنوان مفسر کتاب خدا. از این رو امام در عین پایبندی به سنت جد و پدر بزرگوارش به احتمال بنابر موقعیت زمانی پیش آمده از روش های مختلف برای تبیین معارف دینی بهره میبردند. به هر روی امام به عنوان اهلبیت پیامبر و جانشین رسول خدا، هنگامی که به امامت رسیدند که موقعیت جهان اسلام چه به لحاظ جغرافیایی و چه به لحاظ فرهنگی، قابل مقایسه با گذشته نبوده است. بنابر این طبیعی بود که با توجه به شرایط آن عصر از شیوههای متفاوتی بهره ببرد.
- حفظ، آموزش و قرائت قرآن در زندگانی امام(ع)
امام(ع) در خانه عصمت و طهارت و در دامن پیامبر اکرم(ص)، پدر و مادر بزگوارشان تربیت و پرورش یافته و عصر نزول آیات الهی را درک کرده بود. طبعا آیات را از زبان رسول اکرم)ص) میشنیدند و برای دیگران من جمله برای مادر بزرگوارشان قرائت میکردند. امام حسن(ع)تنها هفت سال داشتند مادرش فاطمه زهرا(س)او را به مسجد میفرستادند. امام حسن(ع)آنچه را از پیامبر میشنیدند به خاطر میسپردند و وقتی به خانه باز میگشتند شنیدههای خود را برای مادر بازگو میکردند. در آن روزها هر وقت حضرت علی(ع)به خانه باز میگشتند، میدیدند حضرت زهرا(س) آیاتی از قرآن را که تازه بر پیامبر(ص)نازل شده بود از حفظ میخواندند. از او میپرسیدند این آیات و علوم را از کجا آموختی؟ حضرت زهرا(س)پاسخ میدادند از پسرم حسن(ع) آموختم. یک روز امام علی(ع)در خانه مخفی شدند تا ببیند پسرشان حسن(ع)چگونه سخنان پیامبر(ص)را برای حضرت زهرا(س)بازگو میکند. امام حسن(ع) طبق معمول وارد خانه شدند تا آنچه از پیامبر شنیده بودند برای مادر تعریف کنند. ولی این بار هنگام سخن گقتن زبانشان گیر میکرد. حضرت فاطمه تعجب کردند ولی امام حسن(ع)پرده از راز برداشتند و به مادر گفتند: تعجب نکن! شخص بزرگی سخنم را میشنود از این رو زبانم گیر میکند. در همین لحظه حضرت علی(ع) از مخفیگاه خارج شدند و حسن(ع)را در آغوش گرفته و بوسیدند.(بحارالانوار، ج ۴۳، ص۲۸۵)
روایات فوقالذکر بیانگر این است که امام توجه ویژهای به معانی آیات الهی داشتند تمسک به آیات الهی در احادیثی که از ایشان روایت شده است نشان دهنده ارتباط واقعیاش با قرآن بوده است.
با توجه به آنچه یاد شد، میتوان اهمیت قرآن را در سیره امام به روشنی دید. آن حضرت با تاکید بر قرآن، یادآور میشدند که در مسائل دینی خود باید ابتدا به کتاب مبین تمسک کرد و آن را در متن زندگی خویش نمایاند. از این رو آن بزرگوار با گفتار و سیره عملی خویش جهت به کارگیری معارف قرآن و تدبر در آیات آن، عظمت آن کتاب مقدس را به امت اسلامی آموزش می دادند.

کد خبر: ۳۶۶۴۱۷۳

تاریخ انتشار: ۲۶ آبان ۱۳۹۶ - ۰۸:۲۹

سبو در دریا...