تبیین مفهومی حیا

حیا از مهمترین صفات نفسانی است كه تأثیر فراوانی بر حوزههای مختلف زندگی دینی و اخلاقی ما دارد. نقش بارز این تأثیر، بازدارندگی است. حیا همانند ایمان به خدا در ذات و فطرت هر انسانی سرشته شده نسبت به پلیدی ها واکنش منفی نشان می دهد. چنان که به سوی کمالات و خوبی ها نیز گرایش ذاتی دارد.
پیوند معنایی واژه حیا با واژگانی چون: عفت، شرم، پاکدامنی، ترک گناه ومعصیت، حجاب و پوشش بر گستره معنایی آن بیش از پیش می افزاید. در این جستار ضمن تبیین معناشناختی واژه حیا، رابطه آن را در پیوند با پوشش و حجاب دنبال میکنیم.

1. معنی واژه حیا

«حیا» در لغت به مفهوم شرمساری و خجالت است و در مقابل آن «وقاحت» و بیشرمی قرار دارد.[1] در فارسی، لغت شرم و آزرم را مترداف حیا گفته اند.[2]

حيا عبارت است از دگرگوني حال و انكساري كه به جهت ترس از آن چه عيب شمرده و نكوهش مي شود، حاصل مي گردد.[3]
بعضی علت حیا را ترس از نکوهش مردم نمی دانند، بلکه به خاطر زشتی عمل دانسته اند واین نکته مهمی است چنان که در فرمایش حضرت علی(علیه السلام) به این معنا اشاره شده است: «الحیاء یصد عن فعل القبیح»[4] ؛ حیا آدمی را از کار بد باز می دارد. البته این کارکرد حیا، چه با ریشه ترس باشد وچه براثر شناخت باطن عمل قبیح باشد، به آگاهی فرد از قدرت خداوند وحضور او در صحنه حیات و زندگی برمی گردد.

2. معنی اصطلاحی حیا

حیا در اصطلاح عبارت است از: محصور كردن و انفعال نفس از ارتكاب محرّمات شرعیه و قبائح عقلیه وعرفیه، به جهت اینكه نكوهش نشود.

علامه نراقی حیا را بدین گونه تعریف میکند: حياء عبارت است از حصر(محصور شدن) نفس و انفعال(درماندگي) آن در ارتكاب حرام هاي شرعي و عقلي و عرفي، به جهت ترس از سرزنش و نكوهش مردم.[5] به معنای دیگر، حیا محصور شدن نفس ودرماندگی اش از ارتکاب حرام های شرعی، عقلی وعرفی به جهت ترس از سرزنش مردم است.

3. حیا در کتاب و سنت

گستره معنایی حیا در متون دینی گسترده تر و فراخ تر از معنای حداقلی آن است؛ معنای حداقلی؛ یعنی تلقی و مترادف انگاشتن و تقلیل معنای حیا به پوشش. در تلقی دینی انسان در همه کنش های رفتاری و کرداری و حتی اعتقادی به کنش حیا سفارش شده است. از این رو اصول مقدماتی و فروض بنیادی در این تلقی بدین شرح است

1. امری فطری

در قرآن کریم آمده است: « فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیْطانُ لِیُبْدِیَ لَهُما ما وُورِیَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما وَ قالَ ما نَهاکُما رَبُّکُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاّ أَنْ تَکُونا مَلَکَیْنِ أَوْ تَکُونا مِنَ الْخالِدینَ.
فَدَلاّهُما بِغُرُور فَلَمّا ذاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَ طَفِقا یَخْصِفانِ عَلَیْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ ناداهُما رَبُّهُما أَ لَمْ أَنْهَکُما عَنْ تِلْکُمَا الشَّجَرَةِ وَ أَقُلْ لَکُما إِنَّ الشَّیْطانَ لَکُما عَدُوٌّ مُبینٌ»[6]؛ سپس شیطان آن دو را وسوسه کرد، تا آنچه را از اندامشان پنهان بود، آشکار سازد. و گفت: «پروردگارتان شما را از این درخت نهى نکرده مگر به خاطر این که (اگر از آن بخورید) فرشته خواهید شد، یا جاودانه (در بهشت) خواهید ماند. ... و به این ترتیب، آن ها را فریب (از مقامشان) فرود آورد و هنگامی که از میوه آن درخت چشیدند، اندامشان بر آن ها آشکار شد و شروع کردند به قراردادن برگ های (درختان) بهشتی بر خود، پروردگارشان آن ها را ندا داد که: (آیا شما را از آن درخت نهی نکردم؟ و نگفتم که شیطان برای شما دشمن آشکاری است.

3. حیا در گفتار و زبان

« فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَیَطْمَعَ الَّذِی فِی قَلْبِهِ مَرَضٌ»[7] ؛ به گونه ای هوس انگیز سخن نگویید که بیمار دلان در شما طمع کنند وسخن شایسته بگویید. تعبير به الذى فى قلبه مرض ( كسى كه در دل او بيمارى است ) تعبير بسيار گويا و رسائى است از اين حقيقت كه غريزه جنسى در حد تعادل و مشروع عين سلامت است ، اما هنگامى كه از اين حد بگذرد نوعى بيمارى خواهد بود تا آنجا كه گاه به مرز جنون مى رسد كه از آن تعبير می شود به جنون جنسى.[8]

4. فروبستن چشم از نامحرمان

پاسداشت چشم و فروگیری آن از نگاه به نامحرمان مورد توصیه و تاکید قران کریم است. قرآن کریم می فرماید: «قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَیَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِکَ أَزْکَى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا یَصْنَعُونَ»[9]؛ به مؤمنان بگو چشم های خود را (از نگاه به نامحرمان) فرو گیرند، عفاف خود را حفظ کنند، این برای آنان پاکیزه تر است، خداوند از آنچه انجام می دهند آگاه است.
همچنین می فرماید: « وَقُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَیَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُیُوبِهِنَّ وَلَا یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ ...»[10]؛ و به زنان با ایمان بگو چشم های خود را (از نگاه هوس آلود) فرو گیرند، و دامان خویش را حفظ کنند و زینت خود را، چیز آن مقدار که نمایان است، آشکار ننمایند، و اطراف روسری های خود را بر سینه خود افکنند (تا گردن و سینه با آن پوشانده شود) و زینت خود را آشکار نسازند، مگر برای شوهرانشان... .

در این دو آیه، خداوند به مردان و زنان دو فرمان داد: یکی کنترل چشم و دیگری کنترل شهوت. سپس برای حفظ زنان از نگاه های افراد ناپاک، سه مورد را مورد توجه قرار میدهد: یکی پوشیدن مقنعهای بلند که زیبایی های طبیعی مو، گردن و سینه را از نامحرمان بپوشاند. دیگری پوشاندن زیورها و زینتهایی چون گوشواره، مردان نامحرم. و سوم اینکه زنان به هنگام راه رفتن پاهاى خود را بر زمین نکوبند و طوری راه نروند که توجه دیگران به آنها جلب شود.

5. حیای یوسفی

قرآن کریم حضرت یوسف(علیه السلام) را قهرمان اسوه حیا معرفی کرده است، در سخن گرانمایه الهی چنین آمده است: « قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمَّا یَدْعُونَنی إِلَیْهِ وَ إِلاَّ تَصْرِفْ عَنِّی کَیْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَیْهِنَّ وَ أَکُنْ مِنَ الْجاهِلینَ»[11]؛ یوسف گفت: پروردگارا، زندان نزد من محبوب تر است از آنچه اینها مرا به سوی آن می خوانند و اگر مکر و نیرنگ آن ها را از من بازنگردانی، به سوی آنان متمایل خواهم شد و از جاهلان خواهم بود، پروررگارش دعای او را اجابت کرد، و مکر آنان را از او بگردانید زیرا او شنوا و داناست.

6. حفظ عفت

از دلایل اصلی وجود حیا در انسان، حفظ عفت و کنترل شهوت است. در روایات بر این امر تأکید شده است. امام علی علیهالسلام میفرماید: «علت پاکدامنی، حیاست»^[12] یا: «پاکدامنی به اندازه شرم و حیا بستگی دارد»^[13].

7. حیا و ایمان

امام صادق (علیه السلام) حیا و ایمان را همراه یکدیگر می داند دو ارزش که به یک ریسمان بسته شده است به گونه ای که اگر یکی برود دیگری نیز خواهد رفت.[14]

8. موانع حیا
مهمترین موانع حیا یا علل بیحیایی یا كم حیایی به شرح زیر است:
1. از میان برداشتن پردهها و حریمها: امام كاظم (علیه السلام) به یاران خود توصیه میفرمود: پرده شرم و آزرم میان خود و برادرت برمدار، و مقداری از آن باقی گذار؛ زیرا برداشتن آن، برداشتن حیا است.[15]
2. زیاد سخن گفتن: امام علی (علیه السلام) فرمود: هر كه پرگفت، راه خطا بسیار پوید، و آنكه بسیار خطا كرد شرم او اندك شود، و آنكه شرم او اندك شود، پارسایی او كم گردد، و آنكه پارسایی اش اندك گردد، دلش بمیرد. [16]
3. شراب خواری: به امام رضا (علیه السّلام) منسوب است كه در شرح علت تحریم خمر فرمود: «خداوند تعالی شراب را حرام فرمود؛ زیرا شرابْ تباهی میآورد، عقل ها را در شناخت حقایق باطل میكند و شرم و حیا را از چهره فرد میزداید»[17].

4. حیا و حجاب

لباس دست کم پاسخگوی سه نیاز آدمی است. اول اینکه او را از سرما و گرما و باد و برف و باران حفظ میکند. دیگر اینکه برای حفظ عفت و شرم به او کمک مینماید و بالاخره به او آراستگی و وقار میبخشد. پس منشأ اصلی پیدایش لباس، نیاز به محفوظ ماندن، عفیف ماندن و زیبا بودن است»[18]. از این رو، سه مقوله پوشش، عفت و حیا، تفکیک ناپذیرند.

خداوند در قرآن مجید هنگام بازگویی داستان دختران شعیب و حضرت موسی علیهمالسلام، میفرماید: «جائت اِحْداهُما تَمْشی علی اسْتِحیاءٍ»^[19]؛ یکی از آن دو دختر در حالی که باحیا راه میرفت، آمد. پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم فرموده است«إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ من عباده الحَیا والستر»^[20] ؛ خدا، حیا و پوشیدگی بندگانش را دوست دارد. امام علی علیهالسلام نیز حیا را زیباترین لباس دنیا میداند و میفرماید: «أَحْسَنُ مَلابِس الدُّنیا الحَیاءُ»^[21]؛ حیا، زیباترین جامه دنیاست.

رفتار حضرت فاطمه علیهاالسلام، الگو و معیار بسیار روشنی برای همه بشر، به ویژه دختران جوان و مسلمان است تا زندگی سعادتمندی داشته باشند. دختران جوان، باحیا و عفاف خود، گامی مؤثر برای بالا بردن شخصیت و ارزش خود و حفظ موقعیت خویش در برابر مردان برخواهند داشت. حیا، ضامن پاک دامنی و سبب سلامت روانی اوست.

و حجاب محصول عفت و عفت نتیجه حیا است. حیا دارای دامنه ای وسیع معنایی است و شامل امور بسیاری می شود که حیا در امور جنسی بخشی از گستره معنایی و مصداقی آن است. فروکاستن دو مقوله حیا و عفت به مقوله پوشش و حجاب مغالطه و خلط میان مفهوم جزء به کل است.

سبو در دریا...